فرصت های بر آب رفته

در روزهای اخیر، مشکل کم آبی و قطع برق در نواحی مختلف شهرهای بزرگ و کوچک کشورمان بیش از پیش مردم را با واژه هولناک «بحران آب» آشنا کرده است. سلسله چالش ها و مشکلات ناشی از کمبود آب و استفاده نادرست از منابع آب در ایران، باعث خشک سالی های مکرر و پایین رفتن سطح آب های زیرزمینی شده است.
پیش از قطعی های گسترده آب و برق، خشک شدن دریاچه ها، رودخانه ها، تالاب ها و کاهش سطح آب های زیرزمینی، فرونشست زمین، پایین آمدن کیفیت آب، فرسایش خاک، توفان های گردوغبار و… از نشانه های بحران آب در ایران بودند. بسیاری از کارشناسان «نبود مدیریت صحیح منابع آبی» و «بی توجهی به نشانه های گفته شده» را از دلایل گسترش و افزایش این بحران می دانستند.
در روزهای اخیر، مشکل کم آبی و قطع برق در نواحی مختلف شهرهای بزرگ و کوچک کشورمان بیش از پیش مردم را با واژه هولناک «بحران آب» آشنا کرده است. سلسله چالش ها و مشکلات ناشی از کمبود آب و استفاده نادرست از منابع آب در ایران، باعث خشک سالی های مکرر و پایین رفتن سطح آب های زیرزمینی شده است.
پیش از قطعی های گسترده آب و برق، خشک شدن دریاچه ها، رودخانه ها، تالاب ها و کاهش سطح آب های زیرزمینی، فرونشست زمین، پایین آمدن کیفیت آب، فرسایش خاک، توفان های گردوغبار و… از نشانه های بحران آب در ایران بودند. بسیاری از کارشناسان «نبود مدیریت صحیح منابع آبی» و «بی توجهی به نشانه های گفته شده» را از دلایل گسترش و افزایش این بحران می دانستند.
فرصت های بر آب رفته

آمارهای تکان دهنده و نمونه های استاندارد جهانی: یکی از مسائلی که به بازنگری اساسی و جدی نیاز دارد، میزان «مصرف بخش کشاورزی» در کشورمان است. طبق آمار وزارت نیرو، حدود ۹۲ درصد و طبق آمار مجلس شورای اسلامی، بیش از ۸۰ درصد از آب شیرین کشورمان در بخش کشاورزی مصرف می شود.

آمار خود وزارت کشاورزی اما عددی بین ۶۰ تا ۷۰ درصد را به عنوان آب مصرفی در این بخش عنوان می کند. حتی با درنظرگرفتن آمار خود این وزارتخانه، اعداد مصرفی در این بخش آن قدر شوکه کننده بودند که تصمیم گرفتیم برای مقایسه، آمار آب مصرفی کشاورزی در آمریکا -یکی از بزرگ ترین مراکز کشاورزی دنیا– را بررسی کنیم. بر این اساس، تنها ۳۷ درصد آب های شیرین در آمریکا صرف کشاورزی می شود، ۴۱ درصد سهم ترموالکتریک یا نیروگاه های حرارتی در این کشور شده، ۱۳ درصد سهم آب آشامیدنی است، پنج درصد سهم صنایع و چهار درصد نیز سهم سایر مصارف است.

(www.ucsusa.org). به عبارتی، در این کشور و بیشتر کشورهای صنعتی که اتفاقا بحران های آب را نیز پشت سر گذاشته اند، مسئله «تامین انرژی»، بسیار حیاتی تر از «کشاورزی» قلمداد می شود و هر دو این موارد -از نظر اهمیت- وضعیت خوبی دارند. نگاهی به وضعیت کشاورزی در کشورمان در مقایسه با آنچه در کشورهای پیشرفته رخ می دهد، پاسخ روشنی به این امر قلمداد می شود. کشاورزی مکانیزه و علمی یا آبیاری قطره ای، همراه با کاشت محصولات «کم آب بر» می تواند راه نجات کشورمان از میزان حیرت انگیز مصرف آب کشاورزی باشد.

ایران؛ رتبه سوم و چهارم در تولید خیار و هندوانه: ایران رتبه نخست تولید میوه در خاورمیانه و شمال آفریقا را دارد. بین کشورهایی که عمدتا خشک محسوب می شوند، کشور ما بیشترین تولید میوه را دارد. در بین میوه های تولیدی در کشورمان، نام میوه های آب بری مانند «خیار و هندوانه» نیز دیده می شود و عجیب تر اینکه ایران رتبه سوم «تولید خیار» در سطح جهان را دارد. همچنین، بیش از صد هزار هکتار از زمین های زراعی کشورمان به کشت هندوانه اختصاص یافته و ایران با سالانه دومیلیون و ۳۰۰ هزار تُن هندوانه، «رتبه چهارم تولید این محصول در جهان» را در اختیار دارد. تولید یک کیلوگرم خیار ۲۰۰ لیتر، یک کیلوگرم هندوانه ۵۰۰ لیتر، یک کیلوگرم گندم هزارو ۳۰۰ لیتر و یک کیلوگرم برنج چهار هزار لیتر آب نیاز دارد. این آمار خود گویای این واقعیت است که در کشور ما هنوز درک درستی از خشک سالی و میزان مصرف آب در کشاورزی وجود ندارد.

بهره وری آب در ایران؛ رتبه ۱۰۲ از ۱۲۳ کشور: ایران با داشتن «رتبه پنجم تنوع اقلیمی» در سطح جهان، توانایی های گسترده ای برای کشاورزی دارد؛ اما این امر باید با توجه به آب مورد نیاز محصول و سازگار با محیط زیست هر منطقه تحقق یابد.

بر اساس آمار مرکز پژوهش های مجلس، در ایران سالانه ۴۰۰ میلیارد مترمکعب بارش اتفاق می افتد که ۲۷۰ میلیارد مترمکعب «دچار تبخیر» می شود و ۱۳۰ میلیارد مترمکعب به آب های سطحی می پیوندند. در سال ۱۳۸۰، سهم آب شرب برای هر ایرانی هزارو ۸۰۰ مترمکعب تخمین زده شده بود که پیش بینی می شود این عدد در سال ۱۴۰۰ با جمعیت صدمیلیون نفری، به هزارو ۳۰۰ مترمکعب در سال کاهش یابد و در سال ۱۴۱۰ به زیر هزار مترمکعب در سال برسد.
با این روند، آب شرب در دسترس برای مصرف عمومی بسیار کم خواهد شد. از طرف دیگر، در کشورهایی که در زمینه کشاورزی اصولی تر کار می کنند، کارایی آب بالای سه کیلوگرم بر مترمکعب است؛ یعنی هر کیلوگرم آب، سه کیلوگرم محصول کشاورزی تولید می کند؛ در حالی که متاسفانه این عدد در کشور ما کمتر از یک کیلوگرم است؛ یعنی راندمان تولید محصول کشاورزی از آب حدود ۳/۱ در مقایسه با کشورهای پیشرفته به شمار می آید.
بر این اساس، ایران رتبه ۱۰۲ را بین ۱۲۳ کشور در زمینه «بهره وری از آب» کسب کرده است. در سال های گذشته، حدود ۱۰ درصد کاهش بارش و افزایش یک درجه ای میانگین حرارت هوا نیز مزید بر علت شده و بیشتر از گذشته باعث تغییرات اقلیمی در کشورمان شده و خواهد شد.

یک نمونه از حل بحران آب در منطقه: برای پیداکردن راه حل و مقایسه وضعیت کشاورزی در کشورمان با کشورهای خشک، بد نیست نگاهی به «سلمانیه» سوریه در منطقه خودمان بیندازیم. در این منطقه نیز الگوی نامنظم بارش و پایین آمدن سطح آب های زیرزمینی، سبب شد مشکلات بسیاری برای کشاورزی -که تا آن زمان دیم بود-پدید آید. افزون برآن، پمپاژهای بی رویه آب باعث به وجود آمدن مشکلات دائمی در بخش آب شرب شد.

زمین های قابل کشت از ۴۰ هزار هکتار در سال ۱۹۶۰ به ۹ هزار هکتار در سال ۲۰۰۷ رسید و در تحقیق انجام شده در سال ۲۰۰۳، از حدود پنج هزار حلقه چاه آب -که در این منطقه حفر شده بود- حدود سه هزارو ۵۰۰ حلقه خشک شده بودند. برای رسیدگی به این مسائل برنامه های سازمان توسعه روستایی در این منطقه شروع شد که «مدیریت های محلی و خود کشاورزان» برای بهبود مدیریت منابع آب و توسعه روش های کشاورزی برای تولید محصول باکیفیت، از آن حمایت کردند.

فعالیت های این عده در راستای ایجاد «سیستم آبیاری قطره ای» و ترکیب آن با آبیاری از طریق باران برای محصولاتی بود که آب بیشتری نیاز داشتند. در سایر مناطق «محصولات کم آب بر» کشت و تولید محصولات آب بر، به کلی ممنوع شد.در واقع برای پرکردن شکاف بین مراکز تحقیقاتی ملی و کشاورزان کوچک، انواع جو- که در برابر خشک سالی بسیار مقاومند- کاشت شد و در ادامه، بهینه ترین تکنیک های برداشت و مصرف آب در هر منطقه به ویژه از سوی تحقیقات این سازمان مشخص و به همه کشاورزان ابلاغ شد.

۴ پرسش کلیدی محققان کشاورزی: «چه، چقدر، کجا، تاکی؟»: در مناطق زیادی از قاره های آسیا و آفریقا مشکلات مشابه به وجود آمده اند که اطلاع رسانی و آگاه سازی برای مردم در بسیاری از موارد راه حلی کاربردی بوده و کمک شایان توجهی به حل سریع تر مشکلات کرده است. (www.akdn.org)

در کشور خودمان نیز در سال های اخیر تلاش های پراکنده ای برای کاهش میزان مصرف آب در بخش های کشاورزی شده است. مثلا در مناطقی مانند کهرم، زرن، قهاوند و… پس از کاهش آب های زیرزمینی- که بعضا به حدود یک متر در سال نیز می رسید- کاشت محصولات آب بر ممنوع و تلاش شد با اصلاح الگوی کشت، استفاده از روش های نوین آبیاری و جلوگیری از اضافه برداشت چاه های مجاز و مسدودکردن چاه های غیرمجاز، مصرف آب در این مناطق مدیریت شود.

الگوی کشت در هر منطقه عبارت است از تعیین یک نظام کشاورزی با مزیت اقتصادی پایدار مبتنی بر سیاست های کلان کشور، دانش بومی کشاورزان و بهره گیری بهینه از پتانسیل های منطقه ای با رعایت اصول اکوفیزیولوژیک تولید محصولات کشاورزی در راستای حفظ محیط زیست. قطعا این الگو با پاسخ صحیح به پرسش هایی مانند، «چه تولید کنیم؟»، «چقدر تولید کنیم؟»، «کجا و تا کی تولید کنیم؟» پیدا می شود.
اینکه بدانیم در هر منطقه چقدر منابع و پتانسیل داریم و از همه مهم تر، چقدر به آن محصول نیاز داریم و تولید آن چه مزایا و چه عواقبی دارد؟در کشور خودمان در شهرستان رزن که پیش تر، از آن نام بردیم، کشت محصول پرآب به سیب زمینی در سال ۹۶ به پنج هزار و ۵۰۰ هکتار کاهش یافت، در حالی که این عدد در سال ۹۱، ۹ هزار هکتار بود. همین طور کشت هندوانه از هزار و ۲۰۰ هکتار به ۶۰۰ هکتار رسید و در عوض، کشت محصولات کم آب بر، «مثل زعفران و کلزا» افزایش یافت تا جایی که کاشت ۵۸۰ هکتار کلزا در سال باعث شد این منطقه – واقع شده در ۸۱کیلومتری مرکز استان همدان – رتبه نخست کشت رازیانه را به خود اختصاص دهد.
فرصت های بر آب رفته
راهکارهای آزموده و موثر؛ لزوم اجرا در کمترین زمان: پس از الگوی صحیح کشت، استفاده صحیح از روش های نوین آبیاری نیز اهمیت زیادی در کاهش آب مصرفی و افزایش راندمان محصولات کشاورزی دارند. جالب است بدانید هرچند فقط ۱۵ درصد از زمین های کشاورزی دنیا تحت آبیاری قرار دارند و ۸۵ درصد دیگر به صورت دیم و بدون آبیاری محصول می دهند، اما نیمی از تولیدات کشاورزی و غذای مردم جهان از همان ۱۵ درصد زمین های تحت آبیاری تامین می شود که نشان دهنده اهمیت آبیاری و تاثیر این امر در راندمان محصولات کشاورزی است.
روش های مختلفی در آبیاری سطحی وجود دارد مانند استفاده از «لوله های دریچه دار» که تحقیقات در کشورهای مختلف جهان- مانند، چین، مصر، استرالیا و ایران- نشان می دهد ۲۵ تا ۲۸ درصد مصرف آب در این روش، کاهش می یابد و در ازای آن ۳۰ درصد، محصول بیشتری- نسبت به روش های سنتی- تولید می شود. همین طور «آبیاری تحت فشار» که به دو روش بارانی و موضعی انجام می شود، دیگر روش آبیاری نوین است. «آبیاری موضعی» خود به دو دسته «قطره ای و خطی» تقسیم می شود.
در این روش بین ۳۰ تا ۵۰ درصد، صرفه جویی در آب مصرفی برای محصولات مختلف انجام می گیرد که باعث افزایش حداقل ۳۰درصدی برداشت محصولات نیز خواهد شد. روش های نوین آبیاری بارانی با استفاده ازآب فشانِ غلطان و قرقره ای و آبیاری زیرزمینی نیز دیگر راهکارهای کاهش آب برای تولید محصولات کشاورزی قلمداد می شوند.

نکته آخر؛ میراث ما برای آیندگان؟: در سال های اخیر برخورد با چاه های غیرمجاز که در مناطق مختلف باعث پایین رفتن سطح آب زیرزمینی شده اند، نیز از دیگر دغدغه های مسئولان بوده است.

طبق آمار غیررسمی، حدود ۳۰۰ هزار حلقه چاه غیرمجاز در کشور وجود دارد که در برخی مناطق حدود ۶۰ تا ۸۰ درصد از آب های زیرزمینی و مورد نیاز بخش کشاورزی و بعضا صنعت، از این طریق تامین می شود. این آمار نگران کننده سبب شده احتمال نشست زمین در مناطق مختلف بسیار بالا برود. طبق قانون، اگر دستگاه حفاری، چاه غیرمجاز حفر کند، شش ماه توقیف خواهد شد و برق و سوخت نیز به این چاه ها تعلق نخواهد گرفت.

اما به نظر می رسد اقدامات قاطع تری برای برخورد با حفرکنندگان و مالکان این چاه ها نیاز است زیرا کسانی که این گونه به منابع ملی حمله می کنند، قطعا به فکر صرفه جویی نیز نخواهند بود و زحمات سایر کشاورزان را نیز زیر سوال می برند. با توجه به شرایط حساس کنونی در زمینه بحران آب، اقدامات بالا در برخی مناطق انجام شده و نتایج مثبتی را نیز در پی داشته است.
اما برای «حل واقعی بحران کم آبی» و جلوگیری از خشک سالی دائمی در کشورمان و ممانعت از به وجودآمدن تنش و نزاع های بیشتر بر سر آب -که در ماه های اخیر در استان هایی مانند اصفهان شاهد آن بودیم- به تلاش همه جانبه، جایگزینی ضربتی الگوهای کشت و وضع قوانین جدی و سخت گیرانه در بخش کشاورزی نیازمندیم تا مردم سرافراز کشورمان به سلامت از بحران پیش آمده عبور کنند و «میراث ما» برای آیندگان «بی آبی و خشک سالی هولناک و فاجعه بار» در اثر سوءمصرف و مدیریت های غلط، نباشد.
منبع : شرق
  نظرات

یک دیدگاه برای “فرصت های بر آب رفته”

  1. admin-esfcc گفت:

    مطالب بسیار خوبی دارید از مقالات آموزشی بیشتری استفاده کنید.